In deze scriptie zal ik om te beginnen Willem Elsschot als dichter situeren in het Vlaamse literaire landschap van de twintigste eeuw. Vervolgens wil ik de historische context van het gedicht – met name de figuur van August Borms – toelichten. Het belangrijkste gedeelte van dit werk bestaat uit twee luiken. Enerzijds tracht ik aan de hand van Elsschots briefwisseling het ontstaan van het gedicht te schetsen. Hieraan wordt een bespreking van het ‘resultaat’ – de definitieve versie – gekoppeld. Anderzijds gaat mijn aandacht naar de receptie van het gedicht, met name in literaire kringen.

‘k Ontwaak in ‘t rillerige, vale licht,
dat bleke morgend over de aarde giet:
mijn arme hoofd, dat stil ternederligt
is bang en leeg, en waagt zijn peinzen niet. (...) (Elsschot 1979:51)

De meeste jeugdgedichten werden door Elsschot niet opgenomen in Verzen van Vroeger, noch in het Verzameld Werk. Het lijkt wel alsof de Boorman in Elsschot – zeg maar de cynische zakenman – de Laarmans-gevoelsmens voor het grote publiek verborgen wilde houden. Af en toe zou een verontwaardigde Elsschot zich echter terug ‘als Laarmans’ laten zien, zoals bijvoorbeeld met ‘Borms’ het geval is.

De gedichten die Elsschot tussen 1907 en 1910 in Parijs en in Rotterdam schrijft, brengen een vormelijke versobering en inhoudelijke ontnuchtering: nu verschijnt volop

Hij ging ‘louter uit Vlaamsgezindheid’ (o.c. 217) Germaanse filologie studeren in Leuven (1896-1902). Aan het werk in Peru tussen 1903 en 1906 herkende hij in de verdrukking van de Incataal door het Spaans iets van de Vlaamse kwestie. Hij werd een heel actieve flamingant, die zich inzette voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit, voor de Vlamingen in Frans-Vlaanderen, voor de splitsing van het Belgisch leger en voor de schoolwet van 1914.

Bij het uitbreken van de eerste wereldoorlog geloofde Borms nog in een sterker Vlaanderen in het België van na de oorlog: "Alle Belgen, Vlamingen en Walen, moeten samen vechten tegen de Duitsers." (ibidem). Geleidelijk aan raakte hij er echter van overtuigd dat de achteruitstelling van Vlamingen na de oorlog zou voortduren, en werd hij radicaler.

Borms schaarde zich achter de Flamenpolitik. In eigen publicaties pleitte hij voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit, en in 1917 werd hij lid van de Raad van Vlaanderen, een institutionalisering van het activisme met Duitse steun. Op 22 december van dat jaar riep de Raad op Borms’ voorstel de onafhankelijkheid van Vlaanderen uit, waarop de Duitsers de Raad tot ontslag dwongen. Naar aanleiding van de verkiezingen voor een tweede Raad, werd o.m. Borms op 8 januari 1918 door het Belgische gerecht gearresteerd, maar door de Duitsers terug vrijgelaten nog voor de procedure begonnen was. Borms werd even later Gevolmachtigde voor Nationaal Verweer. Na het ontslag van de Gevolmachtigden in augustus, werd hij Zaakgelastigde voor Landsverdediging.

Na de oorlog vluchtte Borms niet. Hij werd dan ook gearresteerd en veroordeeld tot de doodstraf, die omgezet werd in levenslang. Borms weigerde in te gaan op een voorstel van de regering in 1921 om hem vrij te laten als hij zich verder zou onthouden van Vlaamse actie. Vrij kwam hij toch: de Frontpartij stelde hem in 1928 kandidaat voor de Kamer, en hij werd met grote meerderheid – ongeveer twee derde van de stemmen – verkozen. De verkiezing werd ongeldig verklaard, maar Borms werd op 17 januari 1929 wel vrijgelaten.

Tijdens het interbellum bleef hij actief in het Vlaams-nationalisme, maar had geen leidende rol. Op 10 mei 1940 werd hij, samen met andere Belgen die van een extreem Vlaams standpunt verdacht werden, gedeporteerd naar een militaire gevangenis in Orléans. Wanneer hij in juli terugkeert, kiest hij opnieuw voor de bezetter: hij voerde propaganda voor het Oostfront en nam de leiding van het Bormsfonds, ‘dat was opgericht om de schade, aan de activisten door de repressie na 1918 berokkend, te vergoeden en [om] hen in ere te herstellen’ (o.c. 219). Na deze oorlog vlucht hij wel, maar wordt gearresteerd en ter dood veroordeeld. Hij weigert genade te vragen aan de Prins-regent, en wordt op 12 april 1946 – twee dagen voor zijn achtenzestigste verjaardag – geëxecuteerd:

Van de vijf strofen die de eerste versie telt, is er slechts één die ongewijzigd zou blijven (strofe 8). Het begin van de eerste strofe zou heel geleidelijk, maar vrij grondig veranderd worden. De vierde en de laatste strofe krijgen echter al in de tweede versie hun definitieve vorm. In de vierde strofe wordt het polysyndeton versterkt door alliteratie van de ‘d’ en door een meer expressieve, oudere vorm van ‘durfde’, ‘dorst’. Het verstand moet plaats maken voor het gevoel in de laatste regel van deze strofe. In de laatste strofe wordt het envoi een opdracht, en wordt de wat haperende constructie ‘Nu weet dan’ vlot getrokken. Ten slotte wordt de derde strofe, gesteld in zeer expressieve spreektaal, toegevoegd.

Over de derde versie schrijft Elsschot in een brief aan schoonzoon Georges Kelner: ‘J’ai encore ajouté deux strophes, mais maintenant c’est complet’. Zoals zal blijken, was dat wat voorbarig. In strofe 3 wordt het ‘Vlaamsche volk’ vervangen door ‘uw dierbaar volk’. Later zou Elsschot door de wijziging in de tweede regel van het gedicht de klemtoon op Vlaanderen nog wat afzwakken. Van de toegevoegde strofen 5 en 6 zou 5 niet veel meer veranderen, maar de zesde strofe liep niet goed en wordt in de vierde versie definitief ten goede veranderd:

In de zevende versie krijgt de beginregel zijn definitief beslag: ‘vermetele’ oude vriend. De opdracht wordt geschrapt, en in de vijfde strofe wordt ‘wij allen’ vervangen door ‘zijn dienaars’. Deze laatste wijziging zal Elsschot niet behouden. In het begeleidend briefje aan Frans Smits schrijft hij:

Volgens Van de Reijt (o.c. 670) bereikte het Bormsgedicht hiermee zijn definitieve versie. Vreemd genoeg is er in het Verzameld Werk (twaalfde versie) toch nog een verschil: de regent, die sinds de zesde versie ‘afwezig’ was, wordt nu terug ‘stilzwijgend’.

Nu zijn er nog op zijn minst twee versies bekend die moeilijk te dateren zijn (bijlage 2). Op 9 april 1949 verscheen in het Vlaams-nationale satirische weekblad Rommelpot een versie die, volgens redacteur Daniël Merlevede (Durnez 1981:6) enkele weken na de executie van Borms (12 april 1946) op de redactie bezorgd werd door een ‘raar ventje’. Als dit klopt, zou deze versie een ‘oerversie’ zijn uit april-mei 1946. Daarna verstrijkt ruim een half jaar vooraleer het gedicht in de briefwisseling opduikt in februari 1947.

Uitgaande van de juistheid van deze hypothese, worden in bijlage 2 de verschillen met de eerste versie uit de briefwisseling aangeduid. Deze vergelijking lijkt de hypothese te bevestigen: alle wijzigingen, op één na, bleven in de volgende versies gehandhaafd. Alleen in de voorlaatste regel zou Elsschot op zijn stappen terugkeren, maar dat gebeurt wel vaker (in de 12 versies van bijlage 1 grijpt Elsschot drie keer terug naar een oudere variant). Opvallend is dat opnieuw een verwijzing naar ons land (Vlaanderen, Vlaanderland, ons Land,...) wordt gewijzigd: ‘dit Vaderland’ wordt wat afgezwakt tot ‘ons Land’. De verandering in het tempus van de werkwoorden ‘trof’ en ‘begreep’ lijkt te benadrukken dat de beschreven toestand voortduurt.

Een tweede ‘apocriefe’ versie verscheen in het Vlaams-nationaal weekblad Opstanding op 12 april 1952, en circuleerde in de vroege jaren ‘50 ook als vlugschrift in Antwerpen. De datering van deze versie is bijzonder problematisch. Door de aanwezigheid van de motto’s en van de varianten ‘dapperen’ en ‘snoode daad’, mogen we ervan uitgaan dat deze versie dateert van na 20 maart 1947 (versie 9 in bijlage 1), maar veel meer valt er niet over te zeggen. Van de Reijt (Elsschot 1993:665) gaat ervan uit dat deze versie vóór versie 10 (8 april) moet gesitueerd worden door het ontbreken van de zevende strofe. Volgens mij moet deze tekst echter tussen versie 10 en versie 11 – dus ná 8 april – zijn omdat de varianten ‘finaal’ en ‘wij allen’ al aanwezig zijn. In versie 11 worden dan nog de variant ‘Neerlands vaan’ en de zevende strofe toegevoegd. De varianten ‘gekist’ en ‘en bedelt’, en de verkeerde spelling van de naam, zijn wellicht zetfouten én wijzen erop dat deze publicatie niet geautoriseerd is door Elsschot.

Tot besluit van dit overzicht van tekstgenese zou ik stellen dat, behalve het vlottrekken van manke constructies en twijfels over het juiste woord, de aangebrachte wijzigingen en toevoegingen van tweeërlei aard zijn. Enerzijds verzwakt Elsschot de pathetiek enigszins door het gebruik van meer neutrale woorden als ‘ons Land’, ‘dierbaar volk’ en ‘Neerlands vaan’ in plaats van vader- en Vlaanderland, en ‘dapperen’ in plaats van ‘helden’. Anderzijds voegt Elsschot erg plastische (3), moraliserende (5-7) en sarcastische (9) strofes toe. De vijfde en de negende strofe kunnen wijzigingen ‘van politieke aard’ (Reynebeau 1996:47) genoemd worden omdat hierin uitdrukkelijk de lafheid van de Kerk in de verf gezet wordt, waar elders in het gedicht dezelfde behandeling al te beurt viel aan de Staat. Zo is Elsschot geslaagd in zijn poging om iedereen een veeg uit de pan te geven, zoals hijzelf in een gesprek met Jan C. Villerius in 1958 zei:

Het eigenlijke gedicht (bijlage 3a) is geschreven in alexandrijnen (jambische dodecasyllaben), vaak zelfs compleet met cesuur (bv. ‘voor ‘t beven van uw lip, voor ‘t eten van uw drek’). Er zijn geregeld afwijkingen van het jambisch grondpatroon om extra nadruk te leggen (cf. bijlage 3b). De strofen tellen telkens vier verzen, die onderling gepaard rijmen (aabb).

De eerste strofe is door de assonantie met ij en ee bijzonder sonoor. Borms is Elsschot inderdaad vreemd geweest: Elsschot heeft Borms nooit ontmoet en kan beslist niet van Duitsgezindheid verdacht worden. Borms’ zoon Edmond verklaarde in dit verband in 1992:

In het gedicht wordt sterk de nadruk gelegd op ieders medeplichtigheid in het laffe zwijgen: ‘een ieder weet’, ‘wij allen zwegen stil’, ‘een ieder zwoer bij God’. Op dezelfde hoogte staat de schijnheiligheid van allerlei instanties of instituties, die uiteenvallen in twee categorieën: de Belgische staat, die de Vlamingen strak in het gareel houdt (‘de Staat’, ‘de Regent’ = ‘dat tuig’) enerzijds, en de katholieke kerk, die volgens Elsschots voorspelling Borms als martelaar zal opvoeren eens het gevaar geweken is, anderzijds (‘de Paus’, ‘de Kardinaal’).

Herhaling, parallellie en contrast zijn belangrijke bouwstenen van 'Borms': voegwoorden (en, maar, noch...noch), anaforen (‘voor ‘t buigen...voor ‘t beven...voor ‘t eten’, ‘dat kon, dat wilde of dorst men niet verstaan’), dubbelvormen (‘herzegend en verkist’) en terugkerende woorden (‘peloton’, ‘oud’) zijn her en der aan te wijzen. De derde strofe is hier een sprekend voorbeeld van.

In deze derde strofe verwijst Elsschot naar het feit dat Borms weigerde genade te vragen aan de Prins-regent: Borms bedankte voor een gratie in ruil voor onderdanigheid en monddoodheid. Dit wordt uitgedrukt in een schier scatologisch parlandovers (‘Uw gratie lag gereed...voor ‘t eten van uw drek’). Dit soort van cynische beeldspraak werd door Marcel Janssens als volgt bondig samengevat: ‘Elsschot kon het wel over zijn hart maar niet over zijn lippen krijgen’ (Janssens 1982:749).

Het gewone spreektaalvers is niet overheersend: heel wat verzen zijn bepaald hoogdravend. De zesde strofe is in dit opzicht exemplarisch: na echte geciteerde spreektaal komt een bijzonder pathetische en met retorische effecten gelardeerde uitroep (‘O lafheid ongehoord, o niet te delgen schand...’).

In de volgende strofe wordt met de verwijzing naar het huis van Oranje opnieuw, zoals in de eerste strofe, verwezen naar de Grootnederlandse gedachte. Ook vanuit die kant komt echter geen hulp, waarop Elsschot met een sententieachtig vers concludeert: ‘wie eenmaal is gedoemd vindt nergens meer gehoor’. Borms wordt dan ook ‘in allerijl vermoord’. Zoals blijkt uit het het citaat op pagina drie, meende Elsschot dat hij binnenkort zeventig werd, en dat men geen mensen van zeventig of ouder executeert. In feite was Borms op twee dagen na achtenzestig.

Het slot van de achtste strofe is misschien wat dubbelzinnig. In een belangrijke brief van Boon, waarop ik nog nader zal ingaan, schrijft Boon ondermeer dat hij geen ‘termen (wil) onderschrijven zoals "Vlaanderen’s Eergevoel" ’ (Elsschot 1993:663). Brouwers noteert in zijn artikel dat Elsschot ‘in de fusillade van Borms de zoveelste doodklap van ‘Vlaanderens eergevoel’ (zag)’ (Brouwers 1996:21). Naar mijn mening (zie ook De Ridder 1994:138) is deze zin echter bijtend-ironisch, en sluit de volgende strofe er dan ook naadloos bij aan: eens het gevaar geweken is, zal Borms door de kerk tot martelaar gecatapulteerd worden. In deze interpretatie zou op het eind van de achtste strofe even goed een dubbele punt kunnen staan.

In de laatste strofe spreekt Elsschot het ‘lijdzaam volk’ aan en roept het op tot actief protest: stamelend bidden of bedelen haalt niks uit.

Dit gedicht wordt – naar het voorbeeld van Elsschot zelf – graag vergeleken met de Geuse Vesper van Vondel, geschreven ter ere van raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt, die met zijn ‘stokske’ het schavot opklauterde (bijlage 4). Ook in dit gedicht wordt de nadruk gelegd op de hoge leeftijd van de geëxecuteerde, en wordt besloten met een aanspreking. Albert Westerlinck merkte op dat ‘het Bormsgedicht (...) beïnvloed (is) door de plechtige en verontwaardigde stijl van Vondels meest bijtende hekeldicht’ (Westerlinck 1964:196). Elsschot zelf schrijft in een brief van negen juli 1947 aan de bevriende schrijver Peter van Steen:

Op 1 maart 1947 stuurt Elsschot de vierde versie van zijn gedicht naar Herman Teirlinck, directeur van het Nieuw Vlaamsch Tijdschrift, waarin hij al ‘Het dwaallicht’ en ‘Van der Lubbe’ had laten verschijnen. Diezelfde dag had Elsschot aan schoonzoon Georges Kelner geschreven: ‘Je l’adresse au Nieuwe Vlaamsche Tijdschrift et je me demande quelle tête ils vont faire’ (Elsschot 1993:648).

Teirlinck organiseert een schriftelijke stemronde onder de redactieleden. Een aantal onder hen zegt kortweg ‘neen’: Raymond Brulez, Raymond Herreman, Karel Jonckheere (‘Het is een slecht gedicht’, Somers 1996:271), Julien Kuypers, Achille Mussche, Albert Van Hoogenbemt (‘Ik vind het gedicht (...) zeer slecht.’, ibidem), Maurice Roelants, Herman Vos en ook directeur Teirlinck en redactiesecretaris Hubert Lampo. Johan Daisne was ook tegen plaatsing, maar verantwoordde zijn mening uitvoerig: het gedicht is ‘van geen exceptionele poëtische waarde’, hij wil niet bijdragen tot het eerherstel van een man die hij niet gekend heeft, en hij houdt rekening met de openbare opinie: ‘Het geval Borms heeft voorzeker zijn menselijke kant, maar het is nog te fris in onze geschiedenis, om niet op de eerste plaats politiek te zijn.’ (o.c. 270).

Bert Decorte en Piet van Aken zeggen kortweg ‘ja’. Maurice Gilliams stemt ook vóór, omdat ‘de nuchtere lieden van goede wil (...) het uiterste der onverdraagzaamheid waar we thans in versukkeld zitten erg beu aan het worden (zijn)’, al vindt hij Elsschots ‘ontboezeming (...) als "gedicht" bepaald onoogelijk (...)’ (ibidem). Ferdinand Victor Toussaint van Boelaere heeft niets tegen plaatsing,

Terug naar het N.V.T. nu. Dit tijdschrift weigerde het gedicht dus, maar intussen had Elsschot het zélf al teruggetrokken ‘om het Nieuw Vlaamsch Tijdschrift onaangenaamheden en misschien ernstige moeilijkheden te besparen en ook om persoonlijke redenen die u niet interesseeren’ (brief aan Lampo van 17 maart 1947, Somers 1996:271). Een dag eerder had hij ook al aan Frans Smits zijn intrekking meegedeeld (Elsschot 1993:655). Volgens Johan Anthierens trok hij het niet in uit angst voor een weigering, maar omdat hij ‘de hele maand maart aan zijn beeld van ‘Borms’ blijft schaven en krullen’ (Anthierens 1993:61). Dit lijkt mij niet de reden. Elsschot trok het gedicht terug omdat hij gehoord had van de bezwaren in de N.V.T-redactie – zo bevestigde Walter De Ridder het ook aan Gaston Durnez (Durnez 1981:6) – maar hij had het wel graag gepubliceerd gezien en probeert dit ook meteen te bereiken, of het gedicht nu af is of niet. In reactie op een brief van 17 maart van Daisne, die vraagt naar een vers voor zijn tijdschrift Klaverdrie, antwoordt Elsschot in een brief met een kopie van ‘Borms’: ‘Il importe simplement que je sache si votre revue le publierait si je me décidais à le rendre public. Je suppose que vous pouvez en décider sans avoir à consulter préalablement quelque Grand Conseil.’ (Elsschot 1993:656). Met ‘votre revue’ wordt hier wel degelijk Klaverdrie bedoeld - en niet het N.V.T zoals Anthierens verkeerdelijk veronderstelt. Met ‘quelque Grand Conseil’ doelt Elsschot natuurlijk op de redactieraad van het N.V.T. In een brief van 28 maart herneemt Daisne zijn redenen voor een weigering, die hij tegenover de ‘Grand Conseil’ al geuit had, met weglating van het feit dat hij vond dat het gedicht van geen exceptionele poëtische waarde is, natuurlijk.

Intussen moet Elsschot al een versie van ‘Borms’ naar Louis Paul Boon gestuurd hebben, met het verzoek of hij zijn pennenvrucht aan hem mocht opdragen. Boon had in 1942, mede op voorspraak van jurylid Elsschot, de Leo J. Kryn-prijs gekregen voor ‘De voorstad groeit’, en sindsdien onderhielden de schrijvers een ‘harde vriendschap’, zoals Boon het noemde (Boon en Elsschot 1989:100). De afwijzing van Elsschots verzoek heeft Elsschot blijkbaar zwaar teleurgesteld, want na Boons fameuze brief van 24 maart 1947 is er geen enkele brief van Elsschot aan Boon bekend. Nochtans legt Boon omstandig uit waarom hij weigert:

In een brief van 26 juni 1947 aan de Nederlandse zenuwarts Andries Kaas schrijft Elsschot dat ‘dat verwenschte gedicht’ het feestcomité ter ere van zijn vijfenzestigste verjaardag heeft doen uiteenspatten, dat hij door het gedicht niet verkozen werd tot lid van de Vlaamsche Academie, en dat het hem zeer zeker ‘de Groote Prijs der Vlaamsche Letterkunde’ zou kosten (Elsschot 1993:679). Dit laatste zou gelukkig niet het geval zijn – in 1948 kreeg Elsschot de Staatsprijs voor ‘Het dwaallicht’ – maar hij kon toen niet voorzien dat een ongeautoriseerde en onverwachte publicatie in het rechts-satirische weekblad Rommelpot op 9 april 1949, de huldiging naar aanleiding van deze Staatsprijs, die op 29 mei 1949 gehouden zou worden, zou dwarsbomen.

Hoe het gedicht in Rommelpot terechtgekomen is, is onduidelijk. Enkele weken na Borms’ executie heeft een ‘raar ventje’ – zo herinnert een bediende het zich (Durnez 1981:6) – de versie uit bijlage 2 afgegeven. De reeds vermelde Daniël Merlevede, hoofdredacteur van Rommelpot, getuigde in Durnez’ Bormsdossier dat ze het niet meteen durfden afdrukken, maar dat na verloop van tijd een ‘man van socialistischen huize’, een ‘bekende van Elsschot’, kwam zeggen dat Elsschot verwonderd was dat zijn gedicht nog niet gepubliceerd was (ibidem). Pas drie jaar later werd de inmiddels volkomen voorbijgestreefde versie alsnog gepubliceerd.

Volgens de redacteurs van het weekblad – en volgens cineast Frans Buyens, auteur van een monografie over Elsschot en verfilmer van ‘Het dwaallicht’ (Elsschot 1993:643-645) – was het wel degelijk Elsschot zelf die het gedicht had bezorgd. Ida De Ridder spreekt dit tegen met als enig argument dat haar vader ‘geen raar ventje (was), integendeel, hij was een degelijk gekleed, onopvallend, net burger’ (De Ridder 1994:138). Dit lijkt me een nogal zwak argument omdat op deze manier wel erg veel belang gehecht wordt aan wat een bediende zich ooit meende te herinneren. Bovendien rijst natuurlijk de vraag, wie het zo vroeg al (april-mei 1946) zou kunnen afgegeven hebben, met andere woorden, wie het zo vroeg al bezat? In de briefwisseling is alvast geen enkele brief te vinden waarbij een versie van het gedicht zat, vóór 25 februari 1947. Dit sluit natuurlijk niet uit dat Elsschot toch zijn embryonaal gedicht al aan iemand gaf of toestuurde die het vervolgens zonder diens medeweten aan Rommelpot gaf. Die persoon zou dan echter meteen zijn vriendschap met Elsschot vergooien. Het lijkt mij minstens even plausibel dat Elsschot het gedicht in een impulsieve bui naar Rommelpot heeft gebracht of heeft laten brengen. Dit neemt niet weg dat hij oprecht verontwaardigd was bij de plotse publicatie in 1949, toen hij het gedicht al flink herwerkt én uitgebreid had tot zijn huidige vorm.

De precieze omstandigheden van het gebeuren zullen allicht nooit achterhaald kunnen worden, maar een ding lijkt zeker: Elsschot is opgehouden met het schrijven van novellen en gedichten. Of dit nu werkelijk het gevolg is van de Bormskwestie, is minder zeker: er bestaat immers een onvoltooide roman, waarschijnlijk bedoeld als vervolg op ‘Het tankschip’, waarvan in 1957 een foto verscheen in ‘De Post’ (Elsschot 1993:976-977). Misschien schreef Elsschot gewoon niets literairs meer omdat hij er de inspiratie niet voor vond. In dit verband schrijft Albert Westerlinck dat Elsschot nog slechts een keer of twee in een voorval de mogelijkheid had gezien om erover te schrijven, maar dat het er niet van gekomen is (‘Elsschot was toen reeds door ziekte aangetast’, Westerlinck 1964:194).

Ida noemt Elsschot zonder meer een ‘atheïst en antiklerikaal’. Volgens mij was Elsschot, gezien zijn enorme bijbelkennis, zijn bespiegelingen in ‘Het dwaallicht’ en zijn vriendschap met enkele priesters (bv. Albert Westerlinck), veeleer agnosticus dan atheïst en zeker niet antiklerikaal. Bovendien roept de definitieve versie m.i., net als de oudste, enigszins op tot eerherstel, al is dit niet de belangrijkste inhoud: in de opdracht is van Borms geen sprake meer. Ida De Ridder probeert Elsschot in een strak vrijzinnig pak te stoppen door het gedicht te lezen als een aanklacht tegen de doodstraf – wat ik er niet meteen in zie – en tegen de Kerk – waarbij ze vrolijk vergeet dat het gedicht evenzeer een aanklacht is tegen de Staat.

Interessanter wordt het wanneer Ida de redenen van Elsschots verbolgenheid opsomt. Volgens haar was hij om te beginnen boos omdat hij niet op de hoogte was van het verschijnen, ten tweede omdat zijn gedicht ontzield was en ten slotte omdat het niet in een literair, maar in een politiek tijdschrift verschenen was. Zijn eerste reactie was, nog steeds volgens Ida, om de redactie van Rommelpot voor het gerecht te dagen, maar

Tot slot zou ik willen proberen om Elsschots houding, door Reynebeau m.i. al enigszins aangegeven, wat nader te bepalen. Eerst en vooral wijs ik er – wellicht ten overvloede – nog even op dat Elsschot beslist niet Duitsgezind was. Bekende anekdotes in dit verband zijn de terugvordering door Elsschot van een piano van een joodse vriend van Ida, door hem in bewaring gehouden maar door de Duitsers in beslag genomen, en zijn poging om de Duitse jodin Esther aan een verblijfsvergunning te helpen door haar bij hem in te schrijven als dienstmeisje (zie De Ridder 1994:109-117).

Wat bracht Elsschot er dan toe om ‘Borms’ te schrijven? Het moet een ‘onberedeneerde innerlijke drang’ (Elsschot 1993:790) geweest zijn, ontstaan uit een diepgewortelde verontwaardiging, want

Johan Anthierens, Willem Elsschot. Het ridderspoor, Meulenhoff/Kritak, Leuven, 1992

Johan Anthierens, ‘Dat verwenschte gedicht’ in: HP/De Tijd, jg. 22 nr. 15, 12 april 1996, p. 58-61

Anne Baeyens, ‘BORMS, August’ in: Jozef Deleu e.a. (reds.), Encyclopedie van de Vlaamse Beweging 1 (A-L), Uitgeverij Lannoo, Tielt/Utrecht, 1973, p. 217-219

De Bijbel uit de grondtekst vertaald, Katholieke Bijbelstichting, Boxtel, 1981

Louis Paul Boon en Willem Elsschot, Als een onweder bij zomerdag. De briefwisseling tussen Louis Paul Boon en Willem Elsschot, samengesteld door Jos Muyres en Vic van de Reijt, Em. Querido’s Uitgeverij B.V., Amsterdam, 1989

Jos Borré, ‘Gerard Walschaps ‘Aan Borms’.’ in: De Vlaamse Gids, jg. 81 nr. 1, januari-februari 1997, p. 2-8

Jeroen Brouwers, ‘Het Vlaamse vlakgom’ in: De Groene Amsterdammer, jg. 120 nr. 14, 3 april 1996, p. 20-21 (ook op http://www.groene.nl/1996/14/jb_borms.html)

Ida De Ridder, Willem Elsschot, mijn vader, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 1994

Michel Dupuis, ‘21 januari 1933: Jan Greshoff en Menno ter Braak op bezoek bij Willem Elsschot’ in: M.A. Schenkeveld-Van der Dussen e.a. (reds.), Nederlandse Literatuur, een geschiedenis, Martinus Nijhoff Uitgevers, Groningen, 1993

Gaston Durnez, ‘Elsschot en Borms: solidariteit staat boven ideologie’ in: De Standaard, 28 december 1981, p.6

Willem Elsschot, Zwijgen kan niet verbeterd worden. Ongebundelde teksten, samengesteld door Annemarie Kets-Vree, Loeb & Van der Velden/Baart, Amsterdam/Borsbeek, 1979

Willem Elsschot, Verzameld werk, 14e druk, Em. Querido’s Uitgeverij B.V., Amsterdam, 1992

Willem Elsschot, Brieven, samengesteld door Vic van de Reijt m.m.v. Lidewijde Paris, Em. Querido’s Uitgeverij B.V., Amsterdam, 1993

Marcel Janssens, ‘Willem Elsschot als dichter’ in: Dietsche Warande & Belfort, jg. 127 nr. 10, december 1982, p. 734-751

A.J.F. Kees, Balans 2. Nederlandse literatuurgeschiedenis vanaf 1916, tweede druk, Van Walraven bv, Apeldoorn, 1988

René Felix Lissens, De Vlaamse letterkunde van 1780 tot heden, vierde druk, Elsevier, Brussel/Amsterdam, 1967

Marc Reynebeau, ‘Het is mij van het hart’ in: Knack, jg. 22 nr. 25, 24 juni 1992, p. 112-113

Marc Reynebeau, ‘Heden is het zover’ in: De Vlaamse Gids, jg. 80 nr. 2, maart-april 1996, p. 46-48

Marc Somers, ‘Het Bormsgedicht van Willem Elsschot en het Nieuw Vlaams Tijdschrift’ in: Vlaanderen, jg. XLV nr. 263, november-december 1996, p. 268-273

Piet Van Aken, ‘Elsschot, de benijdenswaardige’ in: Nieuw Vlaams Tijdschrift, jg. 14 nr. 3, 1960-1961, p. 332-333

Joost van den Vondel, De werken van Vondel. Derde deel 1627-1640, Maatschappij voor goede en goedkope lectuur [Wereldbibliotheek], Amsterdam, 1929

Vic Van de Reijt, ‘Al die strofen, dat was een heel karwei. Willem Elsschot en Borms.’ in: De tweede ronde, jg. 8 nr. 3, herfst 1987, p. 172-176

Karel Van Isacker, Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 2: De enge ruimte 1914-1980, Uitgeverij De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen/Amsterdam, 1983

Bernard-Frans Van Vlierden, Willem Elsschot, in de reeks Ontmoetingen, 2e druk, Desclée De Brouwer, Brugge, 1960

Simon Vestdijk, ‘De wortelstok der Forumpoëzie’ in: Annemarie Kets-Vree (red.), Over Willem Elsschot. Beschouwingen en interviews, BZZTôH, ‘s-Gravenhage, 1982, p. 74-79

Albert Westerlinck, Alleen en van geen mens gestoord, in de Keurreeks van het Davidsfonds nr. 94, Davidsfonds, Leuven, s.d. [1964]
 
 

0 Inleiding *